مالیات بر تولید یکی از مهم‌ترین ابزارهای مالی دولت برای کنترل مصرف کالاهای خاص، حمایت از سلامت جامعه و تأمین درآمد پایدار محسوب می‌شود. این نوع مالیات که عموماً بر کالاهای محدود و حساس مانند بنزین، سوخت‌ها، دخانیات و الکل اعمال می‌شود، ساختار متفاوتی نسبت به مالیات‌های رایج بر درآمد دارد و بیشتر بر پایه حجم تولید یا واردات کالا محاسبه می‌گردد. از سوی دیگر، شرکت‌های تولیدی علاوه بر مالیات‌های خاص مرتبط با کالاهای مضر یا آلاینده، تحت شمول قوانین کلی‌تری مانند ماده ۱۰۵ و ماده ۱۳۲ قانون مالیات‌های مستقیم نیز قرار می‌گیرند؛ قوانینی که نرخ پایه مالیات و مشوق‌های مهمی همچون نرخ صفر مالیاتی را مشخص می‌کنند. همچنین بخشی از مالیات‌های مرتبط با تولید در قالب قانون مالیات بر ارزش افزوده تعریف شده و مواد ۲۶ و ۲۷ قانون مالیات بر ارزش افزوده، مالیات‌های سلامت، مالیات‌های سبز و عوارض آلایندگی را برای مدیریت آثار زیست‌محیطی و بهداشتی تعیین می‌کنند. این مقاله با مرور جامع این قوانین، تفاوت مالیات‌های تولیدی و درآمدی، و معرفی کالاهای مشمول مالیات‌های خاص، تصویر روشنی از نظام مالیات بر تولید در ایران ارائه می‌دهد.

مالیات بر تولید چیست و چه کالاهایی را شامل می‌شود؟

مالیات بر تولید یک نوع مالیات غیرمستقیم است که بر کالاهای تولید شده در داخل کشور در لحظهٔ تولید اعمال می‌شود و معمولاً به‌ صورت واحدی بر هر محصول مشخص تعیین می‌گردد. این مالیات بر خلاف مالیات بر ارزش افزوده، تنها بر دسته‌ای محدود از کالاها مانند بنزین، سوخت‌ها، دخانیات و الکل اعمال می‌شود و معمولاً سهم بالاتری از قیمت نهایی محصول را تشکیل می‌دهد. هدف از مالیات بر تولید، تأمین درآمد دولت و کنترل مصرف کالاهای خاص است؛ ضمن اینکه تولیدکنندگان موظف‌اند مبلغ مالیات را به دولت پرداخت کرده و آن را از طریق افزایش قیمت به خریدار نهایی منتقل کنند. این نوع مالیات معمولاً همراه با دیگر مالیات‌های غیرمستقیم مانند مالیات بر ارزش افزوده (VAT) یا مالیات فروش اعمال می‌شود و به‌عنوان یک ابزار اقتصادی برای مدیریت بازار و مصرف کالاهای مشمول مالیات شناخته می‌شود.

مالیات شرکت‌های تولیدی

بر اساس ماده 105 قانون مالیات‌های مستقیم، مالیات شرکت‌های تولیدی در ایران با مشوق‌های ماده 132 تعیین می‌شود. طبق ماده ۱۰۵، تمام شرکت‌های تولیدی پس از کسر زیان‌ها و معافیت‌های قانونی، نسبت به کل درآمد مشمول مالیات خود، مشمول نرخ ۲۵٪ هستند. این ماده قانونِ اصلیِ تعیین نرخ مالیات شرکت‌هاست. اما برای حمایت از تولید، ماده ۱۳۲ یک قاعده ویژه وضع کرده و برای واحدهای تولیدی و معدنی دارای پروانه بهره‌برداری نرخ صفر مالیاتی به مدت ۵ سال (و ۱۰ سال در مناطق کمتر توسعه‌ یافته) اعمال می‌کند؛ یعنی شرکت تولیدی موظف به ارائه دفاتر و اظهارنامه است، اما نرخ مالیات صفر می‌شود. ماده ۱۰۵ نرخ پایه مالیات را مشخص می‌کند و ماده ۱۳۲ آن را برای تولید کنندگان تخفیف یا صفر می‌کند. به عبارت دیگر، شرکت‌های تولیدی هم از مشوق‌های ماده ۱۳۲ بهره‌مند می‌شوند و هم در نهایت محاسبه مالیات آن‌ها بر مبنای ماده ۱۰۵ انجام می‌گیرد.

ماده 105 قانون مالیات‌های مستقیم

جمع درآمد شركت‌ها و درآمد ناشي از فعاليت‌هاي انتفاعي ساير اشخاص حقوقي كه از منابع مختلف در ايران يا خارج از ايران تحصيل‌مي‌شود، پس از وضع زيان‌هاي حاصل از منابع غيرمعاف و كسر معافيت‌هاي مقرر به استثناي مواردي كه طبق مقررات اين قانون داراي نرخ جداگانه‌اي‌ مي‌ باشد، مشمول ماليات به نرخ بيست و پنج درصد (25٪) خواهند بود

معافیت مالیاتی 10 ساله شرکت‌های تولیدی و معدنی

طبق ماده ۱۳۲ قانون مالیات‌های مستقیم واحدهای تولیدی و معدنی اشخاص حقوقی غیردولتی که از تاریخ اجرای ماده دارای پروانه بهره‌برداری یا قرارداد استخراج می‌شوند، از تاریخ شروع فعالیت به مدت ۵ سال و در مناطق کمتر توسعه‌ یافته به مدت ۱۰ سال مشمول «مالیات با نرخ صفر» هستند؛ یعنی این واحدها موظف به تسلیم اظهارنامه، دفاتر و اسناد مالی طبق قانون هستند اما نرخ مالیات آنها صفر محاسبه می‌شود. همچنین در صورت افزایش اشتغال، استقرار در شهرک‌های صنعتی یا مناطق ویژه اقتصادی، یا سرمایه‌گذاری مجدد، مدت یا میزان بهره‌مندی از نرخ صفر افزایش می‌یابد. این امتیاز فقط شامل درآمد ابرازی و واقعی و نه درآمدهای پنهان است و هدف آن حمایت از تولید، معدن، سرمایه‌گذاری و اشتغال در کشور است.

ماده 132 قانون مالیات‌های مستقیم

درآمد ابرازي ناشي از فعاليت‌هاي ‌توليدي و معدني اشخاص حقوقي غيردولتي در واحدهاي توليدي يا معدني كه از تاريخ اجراي اين ماده از طرف‌ وزارتخانه‌ هاي ذي‌ ربط براي آنها پروانه بهره‌ برداري صادر يا قرارداد استخراج و فروش منعقد مي‌ شود و همچنين درآمدهاي خدماتي بيمارستان‌ ها، هتلها و مراكز اقامتي گردشگري اشخاص يادشده كه از تاريخ مذكور از طرف مراجع قانوني ذي‌ ربط براي آنها پروانه بهره‌ برداري يا مجوز صادر مي‌ شود، از تاريخ شروع بهره‌ برداري يا استخراج يا فعاليت به مدت پنج‌ سال و در مناطق كمتر توسعه‌ يافته به مدت ده‌ سال با نرخ صفر مشمول ماليات مي‌ باشد.

مالیات بر تولید کالاهای مضر یا آلاینده، مالیات‌های سبز، مالیات‌های سلامت

مالیات بر تولید کالاهایی مانند بنزین، سوخت‌ها، دخانیات و الکل در ایران تحت عنوان عوارض و مالیات‌های خاص شناخته می‌شود و ماهیت آن‌ها با مالیات بر درآمد اشخاص حقوقی در مواد ۱۰۵ و ۱۳۲ قانون مالیات‌های مستقیم کاملاً متفاوت است. این نوع مالیات‌ها معمولاً در قالب عوارض بر کالاهای مضر یا آلاینده، مالیات‌های سبز، مالیات‌های سلامت و حقوق ورودی و عوارض تولید و واردات در قوانین جداگانه مثل قانون مالیات بر ارزش افزوده، قانون بودجه سالانه، قانون توسعه حمل‌ونقل پاک و مقررات شورای عالی سلامت تعیین می‌شوند. هدف اصلی این مالیات‌ها کاهش مصرف کالاهای آسیب‌زا، جبران هزینه‌های زیست‌محیطی و بهداشتی، تأمین منابع پایدار دولت و اصلاح الگوی مصرف است؛ برای مثال دخانیات و الکل مشمول مالیات‌های سلامت، و بنزین و گازوئیل مشمول مالیات سبز و عوارض آلایندگی هستند. این مالیات‌ها ارتباطی با سود یا زیان شرکت‌ها ندارند و حتی اگر تولیدکننده زیان‌ده باشد باز هم باید پرداخت شوند، زیرا پایه مالیاتی آن‌ها حجم تولید یا واردات است، نه درآمد.

ماده 26 قانون مالیات بر ارزش افزوده

ماده ۲۶ قانون مالیات بر ارزش افزوده یکی از مهم‌ترین مواد قانون مالیات تولید است که نرخ «مالیات و عوارض خاص» بر کالاهای خاص، آسیب‌زا یا استراتژیک را تعیین می‌کند. طبق این ماده، برخی کالاها به‌دلیل اثرات زیست‌محیطی، سلامت‌محور یا اقتصادی، مشمول مالیات و عوارض ویژه می‌شوند؛ از جمله کالاهای نفتی مانند بنزین (۳۰٪) و گازوئیل (۱۵٪)، فلزات گران‌بها که اصل آن‌ها معاف ولی اجرت و سودشان مشمول ۹٪ است، نوشابه‌ها و کالاهای آسیب‌رسان به سلامت با نرخ ۱۶٪ (و ۳۶٪ برای واردات)، و محصولات دخانی با نرخ‌های بسیار بالا (از ۲۵٪ تا ۶۵٪ و حتی افزایش سالانه تا سقف‌های بالاتر). این ماده همچنین جزئیات مهمی شامل معافیت نفت خام در حلقه‌های اولیه، نحوه محاسبه مالیات جایگاه‌داران سوخت، اعتبار مالیاتی تولیدکنندگان، الزامات سامانه مؤدیان و جریمه‌ها را مشخص می‌کند. در واقع ماده ۲۶ ابزار اصلی دولت برای کنترل مصرف سوخت، دخانیات، نوشابه و کالاهای آسیب‌زا و همچنین تأمین درآمد پایدار مالیاتی محسوب می‌شود.

ماده 27 قانون مالیات بر ارزش افزوده

ماده ۲۷ قانون مالیات بر ارزش افزوده درباره عوارض سبز است؛ عوارضی که از واحدهای تولیدی، صنعتی، معدنی و خدماتی آلاینده دریافت می‌شود. طبق این ماده، اگر واحدی از سوی سازمان محیط‌زیست آلاینده تشخیص داده شود و در مهلت تعیین‌شده آلودگی خود را رفع نکند، باید بر اساس شدت، نوع، مدت و مکان آلودگی با یکی از سه نرخ ۰/۵٪، ۱٪ یا ۱/۵٪ از فروش کالا یا خدمات خود عوارض سبز بپردازد. این عوارض شامل همه واحدهاست—even اگر معاف از مالیات باشند، صادراتی باشند یا در مناطق آزاد فعالیت کنند. میزان فروش از طریق سامانه مؤدیان یا اظهارنامه تعیین می‌شود. همچنین اگر واحد دارای خطوط تولید جداگانه باشد، فقط خطوط آلاینده مشمول عوارض می‌شوند. در صورت رفع یا کاهش آلودگی و تأیید سازمان محیط‌زیست، عوارض کاهش یافته یا حذف می‌شود و سرمایه‌گذاری برای رفع آلودگی نیز از بدهی عوارض کسر می‌گردد.

جمع‌بندی و نتیجه‌گیری

نظام مالیات بر تولید در ایران مجموعه‌ای از قوانین و سازو کارهای مالیاتی است که با هدف کنترل مصرف کالاهای خاص، کاهش آثار زیست‌محیطی و بهداشتی، و تأمین درآمد پایدار برای دولت طراحی شده است. از یک‌سو، شرکت‌های تولیدی مشمول مالیات‌های عمومی مانند ماده ۱۰۵ می‌شوند، اما برای حمایت از اشتغال و سرمایه‌گذاری، ماده ۱۳۲ نرخ صفر مالیاتی را برای آن‌ها در دوره‌ای مشخص اعمال می‌کند. از سوی دیگر، کالاهای مضر، آلاینده یا استراتژیک مانند بنزین، گازوئیل، دخانیات، نوشابه‌ها و الکل تحت شمول مالیات‌های خاص و عوارض تعیین‌شده در مواد ۲۶ و ۲۷ قانون مالیات بر ارزش افزوده قرار می‌گیرند؛ مالیاتی که بر پایه حجم تولید یا واردات محاسبه شده و ارتباطی با سود یا زیان شرکت ندارد. تلفیق این دو نظام مالیات بر درآمد و مالیات بر تولید به دولت اجازه می‌دهد هم از تولید سالم و مولد حمایت کند و هم با مدیریت مصرف کالاهای آسیب‌زا و آلاینده، منافع عمومی و سلامت جامعه را حفظ نماید.