مالیات بر درآمد اتفاقی یکی از ابزارهای مهم نظام مالیاتی کشور است که به منظور شمول درآمدهای غیرمنتظره و ناگهانی در سازوکار مالیاتی وضع شده است. این نوع مالیات بر درآمدهایی اعمال می‌شود که منشأ دائمی و منظم ندارند و شامل جوایز، هدایا، صلح، هبه، فروش اموال غیرمنقول یا سایر درآمدهای یک‌باره می‌شوند. هدف از وضع آن، جلوگیری از فرار مالیاتی، تضمین سهم دولت از افزایش ناگهانی دارایی‌ها و ایجاد شفافیت در معاملات مالی غیرمعمول است. در متن پیش‌ رو، ابتدا تعاریف و دامنه شمول مالیات بر درآمد اتفاقی بر اساس مواد 119 تا 128 قانون مالیات‌های مستقیم بررسی شده، سپس نرخ‌های مالیاتی و معافیت‌های مرتبط طبق مواد 126 و 131 قانون بیان شده است تا تصویر جامع و روشنی از نحوه اعمال این مالیات ارائه شود.

مالیات بر درآمد اتفاقی چیست؟

مالیات بر درآمد اتفاقی به نوعی مالیات گفته می‌شود که بر درآمدهایی اعمال می‌شود که منشأ منظم و دائمی ندارند و به صورت غیر منتظره یا یک‌ باره برای فرد ایجاد می‌شوند. این درآمدها می‌توانند شامل جوایز، هدایا، ارث، فروش اموال غیرمنقول، یا هر سود مالی ناگهانی دیگر باشند که به‌ طور معمول جزو درآمدهای مستمر فرد محسوب نمی‌شوند. هدف از وضع این مالیات، جلوگیری از فرار مالیاتی در موارد درآمدهای غیرمعمول و تضمین سهم دولت از افزایش دارایی‌های ناگهانی است. نرخ و نحوه محاسبه آن معمولاً با درآمدهای عادی متفاوت بوده و گاهی به صورت تصاعدی و بر اساس ارزش درآمد اتفاقی تعیین می‌شود.

بررسی قوانین و مقررات مواد 119 تا 128 قانون مالیات‌های مستقیم

با توجه به مفاد مواد 119 تا 128 قانون مالیات‌های مستقیم، مالیات بر درآمد اتفاقی به درآمدهایی اطلاق می‌شود که شخص حقیقی یا حقوقی به صورت غیر منتظم و بلاعوض یا از طریق معاملات محاباتی، صلح، هبه، جوایز یا سایر عناوین مشابه تحصیل می‌کند و جزو درآمدهای تجاری یا شغلی مستمر وی نیست. برای اشخاص غیرتجاری، کل درآمد حاصل مشمول مالیات اتفاقی است و ارزش درآمد غیرنقدی بر اساس ارزش روز دارایی یا مابه‌التفاوت عوضین در معاملات تعیین می‌شود. انتقالاتی که به موجب قوانین ارث مشمول مالیات هستند یا درآمدهایی که از طریق اعضای خانوار یا والدین و فرزندان حاصل شده، مشمول این مالیات نمی‌شوند. همچنین برای تشویق فعالیت‌های خاص، برخی کمک‌های بلاعوض دولتی، جوایز صادراتی یا خسارت‌های ناشی از حوادث غیرمترقبه از شمول مالیات اتفاقی معاف هستند. سازمان امور مالیاتی مکلف است با استفاده از داده‌های ملی و سامانه‌های الکترونیکی، درآمدهای موضوع این فصل را رصد و مالیات متعلق را محاسبه و وصول نماید. نرخ مالیات و میزان معافیت‌ها بر اساس مواد 131 و 126 قانون تعیین شده و پرداخت آن به صورت علی‌الحساب یا از طریق پیش‌پرداخت‌ها در صورت اشخاص حقوقی انجام می‌شود. در مجموع، هدف این مالیات، شمول درآمدهای غیرمعمول و ناگهانی در نظام مالیاتی کشور و جلوگیری از فرار مالیاتی است.

نرخ مالیات بر درآمد اتفاقی چقدر است؟

با توجه به ماده 126 و ماده 131 قانون مالیات‌های مستقیم، نرخ مالیات بر درآمد اتفاقی اشخاص غیرتجاری به صورت تصاعدی و بر اساس سقف درآمد تعیین می‌شود:

• برای سالانه تا ۲ میلیارد ریال درآمد مشمول مالیات: نرخ مالیات ۱۵٪
• برای مازاد ۲ تا ۴ میلیارد ریال درآمد مشمول مالیات: نرخ مالیات ۲۰٪
• برای مازاد ۴ میلیارد ریال درآمد مشمول مالیات: نرخ مالیات ۲۵٪

همچنین مطابق ماده 126 قانون مالیات‌های مستقیم

• اگر مجموع درآمدهای اتفاقی یک شخص غیرتجاری در سال از سقف معافیت (تا ۵ برابر معافیت ماده 84 یا ۲۰ میلیارد ریال) فراتر رود، مازاد درآمد مشمول مالیات با نرخ‌های فوق خواهد بود.
• اشخاص می‌توانند در طول عمر خود تا سقف مشخصی (۱۰۰ برابر معافیت ماده 84) از معافیت مالیاتی بهره‌مند شوند و در طول سال، مالیات علی‌الحساب بر مازاد درآمد محاسبه و دریافت می‌شود.

بنابراین، نرخ مالیات بر درآمد اتفاقی بر اساس میزان درآمد و سقف معافیت‌ها به صورت ۱۵٪، ۲۰٪ و ۲۵٪ اعمال می‌شود و مازاد درآمد مشمول مالیات خواهد بود.

نتیجه‌گیری

در نتیجه، مالیات بر درآمد اتفاقی ابزاری مؤثر برای شمول درآمدهای غیرمنتظره و ناگهانی در نظام مالیاتی کشور محسوب می‌شود و با توجه به تعریف و دامنه شمول آن در مواد 119 تا 128 قانون مالیات‌های مستقیم، درآمدهای غیرمستمر و غیرمنظم را هدف قرار می‌دهد. نرخ این مالیات به صورت تصاعدی و با توجه به میزان درآمد و سقف معافیت‌های تعیین شده در مواد 126 و 131 قانون اعمال می‌شود و شامل ۱۵٪، ۲۰٪ و ۲۵٪ می‌باشد. همچنین با بهره‌مندی از معافیت‌های مشخص برای اشخاص غیرتجاری و اعمال مالیات علی‌الحساب بر مازاد درآمد، این مالیات ضمن جلوگیری از فرار مالیاتی، شفافیت مالی و عدالت اقتصادی را در برخورد با درآمدهای یک‌باره و غیرمعمول تضمین می‌کند.